Łabędź czarnodzioby - jak go rozpoznać i gdzie obserwować?

Na dużym stawie lub zalanym polu można wypatrzyć białe łabędzie, które z daleka przypominają popularnego łabędzia krzykliwego. Łabędź czarnodzioby to jednak arktyczny wędrowiec o charakterystycznym czarnym dziobie z żółtą nasadą, pojawiający się w Polsce głównie podczas migracji i zimowania. Wyjaśniam, jak go rozpoznać, gdzie go obserwować, czym się żywi i dlaczego ochrona jego siedlisk ma znaczenie.

Kim jest ten arktyczny łabędź

Pod nazwą Cygnus columbianus kryje się gatunek należący do rodziny kaczkowatych. Jego naturalnym środowiskiem są płytkie jeziora, rozlewiska rzek i podmokłe obniżenia arktycznej tundry, gdzie latem pojawia się mnóstwo roślin wodnych.

W europejskich opracowaniach często spotyka się określenia łabędź Bewicka i łabędź mały. Chodzi o formę Cygnus columbianus bewickii, którą część systematyków traktuje jako podgatunek większej grupy łabędzi tundrowych. W aktualnych polskich wykazach krajowych stosowana jest nazwa łabędź czarnodzioby dla gatunku Cygnus columbianus, co tłumaczy różnice spotykane w atlasach i przewodnikach. Potwierdza to Komisja Faunistyczna.

Dorosłe osobniki mają całkowicie białe upierzenie, czarne nogi i długi, prosty kark. Młode są bardziej szare, szczególnie na głowie i szyi, dlatego w stadzie można zauważyć ptaki o różnym odcieniu bieli. Europejska forma jest mniejsza od łabędzia niemego i krzykliwego, choć ocenianie wielkości wyłącznie na podstawie zdjęcia bywa mylące.

Gdzie żyje i kiedy pojawia się w Polsce

Lęgowiska tego ptaka leżą daleko na północy, w pasie tundry rozciągającym się od europejskiej części Rosji po Syberię. Krótkie arktyczne lato wystarcza na wychowanie młodych, ale zimą zamarzające zbiorniki i ograniczony dostęp do roślin zmuszają stada do wędrówki na południe.

Polska leży na trasie części populacji przemieszczającej się w stronę zachodniej Europy. U nas gatunek pojawia się przede wszystkim podczas jesiennego i wiosennego przelotu, a mniejsze grupy pozostają na zimę. Nie jest to ptak, którego należy szukać w Polsce latem, ponieważ wtedy większość osobników przebywa na lęgowiskach.

Najlepiej sprawdzają się rozległe, spokojne akweny z płytką wodą oraz sąsiadującymi polami. W badaniach obejmujących lata 2011-2018 odnotowano większe stada w 71 miejscach w Polsce. Najważniejsze regiony to Wielkopolska, Dolny Śląsk, Pomorze, okolice Łodzi, Lubelszczyzna i Podlasie.

Szczególnie interesujące dla obserwatora są stawy rybne, które skupiały około 67% stwierdzeń, a także pola uprawne i ścierniska kukurydziane. W skali kraju podczas przelotów notowano nawet około 2000 osobników, natomiast zimą zwykle znacznie mniej, około 300-500. Dane te zestawiono w opracowaniu opublikowanym przez Ornis Polonica.

Jak odróżnić go od podobnych łabędzi

Największy problem podczas obserwacji polega na tym, że wszystkie dorosłe osobniki są białe. Ja zaczynam identyfikację od dzioba, a dopiero później oceniam sylwetkę, zachowanie i miejsce obserwacji. Nie wystarczy zobaczyć czarnej plamy, bo podobny kontrast występuje również u łabędzia krzykliwego.

Na co patrzeć z większej odległości

Gdy ptaki są daleko, szczegóły dzioba mogą być niewidoczne. Wtedy pomaga obserwacja całego stada. Mniejsze łabędzie tundrowe często żerują na polu, a później wracają na wodę, by odpocząć. Ich lot jest prosty, z szyją wyciągniętą do przodu, a grupa zwykle porusza się dość spokojnie i zwartym szykiem.

Dobrym narzędziem są lornetka lub luneta, ale nie należy podchodzić do brzegu tylko po to, by uzyskać lepsze zdjęcie. Spłoszone stado traci energię potrzebną do migracji, a powtarzane płoszenie może sprawić, że ptaki opuszczą korzystne miejsce.

Co je, jak migruje i jak zachowuje się w stadzie

Podstawą diety są rośliny. Ptaki zrywają podwodne części roślin, zjadają trawy, turzyce, liście i kłącza, a na polach korzystają z resztek kukurydzy oraz innych roślin pozostawionych po zbiorach. W wodzie często zanurzają przednią część ciała, unosząc ogon wysoko nad powierzchnią.

Takie wykorzystanie pól sprawia, że łabędzie potrzebują dwóch różnych miejsc w ciągu doby. Żerowisko może znajdować się na ściernisku oddalonym od wody, natomiast nocleg najczęściej wybierają na otwartym akwenie, gdzie łatwiej dostrzec drapieżnika.

Wędrówka odbywa się etapami. Ptaki zatrzymują się na terenach podmokłych, uzupełniają zapasy i ruszają dalej, gdy pogoda oraz dostępność pokarmu na to pozwalają. Łagodne zimy mogą zmieniać liczebność stad w Polsce, ponieważ część osobników nie musi lecieć tak daleko na zachód.

Na lęgowiskach pary zajmują terytoria przy płytkich zbiornikach i budują gniazda z mchów, turzyc oraz innych roślin tundry. Samica wysiaduje zwykle 3-5 jaj przez około miesiąc, a młode dość szybko zaczynają poruszać się za rodzicami. Poza sezonem lęgowym gatunek jest wyraźnie stadny, dlatego pojedynczy ptak może być młodym osobnikiem, który nie założył jeszcze pary.

Gdzie obserwować i jak zrobić to odpowiedzialnie

W Polsce warto wybierać miejsca, w których rozległe wody sąsiadują z polami lub łąkami. Dobrymi kierunkami mogą być Dolina Baryczy, dolina Dolnej Odry, ujście Warty, okolice Zalewu Szczecińskiego, jeziora Miedwie i Zalew Wiślany. Na wschodzie kraju interesujące są także doliny Biebrzy i większe kompleksy mokradeł.

Nie oznacza to, że w każdym z tych miejsc spotkanie będzie pewne. Liczebność zmienia się z dnia na dzień, a ptaki mogą przenieść się na sąsiedni staw po zmianie poziomu wody, pojawieniu się ludzi albo wyczerpaniu pokarmu. Przed wyjazdem sprawdzam świeże obserwacje ornitologiczne, pogodę i zasady obowiązujące na terenie rezerwatu.

Przeczytaj również: Dzięcioł średni - Jak go rozpoznać i gdzie szukać w Polsce?

Proste zasady dobrej obserwacji

• Trzymaj się ścieżek i punktów widokowych, szczególnie na obszarach Natura 2000.
• Nie karm ptaków pieczywem ani resztkami jedzenia.
• Nie wchodź między stado a wodę, bo odcinasz mu drogę ucieczki.
• Używaj lornetki zamiast podchodzić na odległość kilku metrów.
• Nie puszczaj psa luzem w pobliżu żerujących lub odpoczywających łabędzi.

Gatunek podlega w Polsce ochronie ścisłej. Oznacza to, że nie wolno go chwytać, płoszyć, niszczyć jego siedlisk ani ingerować w miejsca odpoczynku. W praktyce najważniejsza jest spokojna obecność człowieka, bo dla wędrowca bezpieczny odpoczynek bywa równie ważny jak sam pokarm.

Co zapamiętać przed wyprawą nad staw

Najłatwiej rozpoznać tego ptaka po połączeniu kilku cech: białym upierzeniu, czarnym dziobie z niewielką żółtą plamą, mniejszej sylwetce i stadnym trybie życia. W Polsce najlepiej szukać go od jesieni do wczesnej wiosny na dużych stawach, jeziorach, rozlewiskach i polach położonych blisko wody.